Lý thuyết: Tính lương theo sản phẩm

Lý thuyết nền tảng
Tính lương theo sản phẩm đơn giá và chất lượng

Sáu khái niệm giúp trả lương theo sản phẩm công bằng: đơn giá, đếm sản lượng, kiểm soát chất lượng và tránh ép người lao động. Bấm vào từng ô để lật và xem giải thích.

1
Đơn giá và đếm

Ba việc tạo nền tảng để lương sản phẩm rõ ràng.

Lương khoán theo sản phẩm

Trả theo số lượng sản phẩm hoàn thành nhân với đơn giá.

Lương khoán theo sản phẩm

Là gì

Lương theo sản phẩm (piece-rate) là trả theo số sản phẩm đạt chuẩn nhân với đơn giá. Frederick Taylor đã mô tả hệ thống đơn giá phân biệt (differential piece-rate) trong bài viết năm 1895, nhằm khuyến khích năng suất cao hơn.

Cách làm

  1. Xác định sản phẩm và đơn vị tính rõ ràng.
  2. Đặt đơn giá có tham chiếu từ năng suất trung bình đã đo.
  3. Công bố đơn giá trước khi bắt đầu kỳ.

Lưu ý

Đặt đơn giá quá thấp khiến người lao động phải làm nhiều giờ hoặc bỏ qua chất lượng.

Đếm sản lượng

Đếm đúng số sản phẩm và ghi nhận theo từng người hoặc từng tổ.

Đếm sản lượng

Là gì

Đếm sản lượng là ghi số sản phẩm hoàn thành cho từng người hoặc tổ. Phương pháp đếm phải rõ ràng để không tranh cãi: đếm tại công đoạn nào, dùng phiếu, thẻ hay máy.

Cách làm

  1. Chọn điểm đếm cố định, thường là cuối công đoạn.
  2. Dùng phiếu hoặc thẻ có tên người, ký xác nhận của tổ trưởng.
  3. Đối chiếu tổng số đếm với số lượng nhập kho.

Lưu ý

Đếm theo tổ nhưng chia đều cho từng người dễ gây bất công. Nên đếm riêng nếu có thể.

Kiểm soát chất lượng

Sản phẩm lỗi không được tính lương hoặc phải làm lại theo quy định.

Kiểm soát chất lượng

Là gì

Lương sản phẩm chỉ tính cho sản phẩm đạt chuẩn. Quy định về sản phẩm lỗi cần rõ: làm lại, giảm đơn giá hay không tính. Quy định này phải công bằng và được thông báo trước.

Cách làm

  1. Định nghĩa tiêu chí đạt và lỗi cùng ảnh mẫu.
  2. Ghi nhận sản phẩm lỗi và nguyên nhân (người hay máy).
  3. Chỉ trừ cho lỗi do người lao động gây ra.

Lưu ý

Trừ lương cho lỗi máy hoặc nguyên liệu là bất công và làm người lao động mất tin tưởng.

2
Công bằng và giới hạn

Ba việc giữ lương sản phẩm công bằng và không gây kiệt sức.

Lương tối thiểu khi làm theo sản phẩm

Người làm theo sản phẩm vẫn phải được trả không thấp hơn mức sàn quy định.

Lương tối thiểu khi làm theo sản phẩm

Là gì

Dù trả theo sản phẩm, tổng tiền lương trong kỳ không được thấp hơn mức lương tối thiểu theo vùng khi quy đổi theo thời gian làm việc. Khi sản lượng thấp do lỗi không phải của người lao động, doanh nghiệp cần có cách bảo đảm mức tối thiểu.

Cách làm

  1. Tính lương sản phẩm và so với mức tối thiểu quy đổi theo giờ.
  2. Có cơ chế bù khi sản lượng thấp do sự cố máy hay thiếu nguyên liệu.
  3. Đối chiếu với văn bản hiện hành về lương tối thiểu.

Lưu ý

Mức sàn cần đối chiếu văn bản hiện hành. Đừng để người lao động dưới mức sàn trong kỳ dài.

Điều chỉnh đơn giá

Đơn giá chỉ thay đổi khi có lý do rõ và thông báo trước một kỳ.

Điều chỉnh đơn giá

Là gì

Đơn giá có thể thay đổi khi quy trình, nguyên liệu hay thiết bị thay đổi. Thay đổi đột ngột giữa kỳ làm người lao động không kịp thích nghi và dễ gây tranh chấp.

Cách làm

  1. Ghi lý do thay đổi đơn giá bằng văn bản.
  2. Thông báo trước ít nhất một kỳ lương.
  3. Thử đơn giá mới trên một tổ trước khi áp dụng rộng.

Lưu ý

Đổi đơn giá sau khi người lao động đã làm xong sản phẩm là hành vi cần tránh.

Tránh ép sản lượng

Đơn giá tốt vẫn có thể làm người lao động kiệt sức nếu không có giới hạn.

Tránh ép sản lượng

Là gì

Trả theo sản phẩm dễ khuyến khích làm quá giờ và bỏ nghỉ. Cần giới hạn giờ làm việc theo luật và theo dõi sức khỏe, không chỉ theo sản lượng.

Cách làm

  1. Theo dõi tổng giờ làm việc của người có sản lượng cao.
  2. Không xếp ca dài liên tục chỉ vì người đó làm nhanh.
  3. Đối chiếu với quy định về giờ làm thêm.

Lưu ý

Giới hạn giờ làm thêm theo Điều 107 Bộ luật Lao động 2019 vẫn áp dụng cho lương sản phẩm.

1
Thuật ngữ

Ba nhóm thuật ngữ nền tảng khi tính lương theo sản phẩm.

Hình thức lương theo sản phẩm
  • Lương sản phẩm: trả theo số lượng, chất lượng sản phẩm hoàn thành.
  • Đơn giá sản phẩm: số tiền cho mỗi đơn vị sản phẩm hoặc công đoạn.
  • Lương khoán: trả theo khối lượng công việc trọn gói.
  • Lương sản phẩm lũy tiến: đơn giá tăng khi vượt mức sản lượng.
  • Lương sản phẩm tập thể: chia cho nhóm theo đóng góp.
Định mức và năng suất
  • Định mức lao động: khối lượng chuẩn một người hoặc một nhóm làm trong một ca.
  • Sản lượng thực tế: số sản phẩm đạt yêu cầu ghi nhận được.
  • Sản phẩm lỗi: sản phẩm không đạt chất lượng, xử lý theo quy định.
  • Lương tối thiểu bảo đảm: mức bảo đảm khi chưa đạt định mức do nguyên nhân khách quan.
  • Hệ số chất lượng: hệ số điều chỉnh theo mức đạt chất lượng.
Dữ liệu và đối soát
  • Phiếu giao sản phẩm: chứng từ ghi sản lượng từng người hoặc tổ.
  • Nghiệm thu sản phẩm: kiểm tra chất lượng trước khi tính lương.
  • Bảng chia lương tổ: phân bổ lương cho từng thành viên.
  • Chuyền, công đoạn: bước trong quy trình sản xuất.
  • Đối soát sản lượng: so sánh dữ liệu từ chuyền, kho và lương.
2
Quy trình

Sáu quy trình cốt lõi, mỗi quy trình có mục đích và các bước thực hiện.

Xây dựng định mức và đơn giá sản phẩm

Để làm gì: có định mức và đơn giá công bằng, khuyến khích năng suất mà vẫn kiểm soát chi phí.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Khảo sát công đoạn. Bấm giờ, phân tích thao tác.
  2. Bước 2 - Xác định định mức. Sản lượng chuẩn mỗi ca, mỗi công đoạn.
  3. Bước 3 - Tính đơn giá. Theo mức thu nhập mục tiêu và chi phí.
  4. Bước 4 - Thiết kế cơ chế thưởng. Vượt mức, chất lượng, lũy tiến.
  5. Bước 5 - Đối chiếu pháp luật. Bảo đảm mức tối thiểu cho người lao động.
  6. Bước 6 - Ban hành. Công bố và đưa vào quy chế.
Ghi nhận sản lượng và chất lượng

Để làm gì: có dữ liệu sản lượng chính xác, có kiểm soát chất lượng làm căn cứ trả lương.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Ghi sản lượng. Theo chuyền, tổ hoặc cá nhân.
  2. Bước 2 - Kiểm tra chất lượng. Phân loại đạt, lỗi.
  3. Bước 3 - Xác nhận. Tổ trưởng, QC ký xác nhận.
  4. Bước 4 - Đối chiếu. Với dữ liệu chuyền và kho.
  5. Bước 5 - Xử lý sản phẩm lỗi. Theo quy định trách nhiệm.
  6. Bước 6 - Chốt sản lượng. Khóa số liệu cuối kỳ.
Tính lương sản phẩm cá nhân

Để làm gì: tính chính xác thu nhập theo sản lượng đạt chất lượng.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Lấy sản lượng đạt. Từng người, từng công đoạn.
  2. Bước 2 - Áp đơn giá. Theo công đoạn và sản phẩm.
  3. Bước 3 - Áp hệ số chất lượng, thưởng vượt mức. Theo quy chế.
  4. Bước 4 - Kiểm tra lương tối thiểu. Bổ sung nếu thiếu do nguyên nhân khách quan.
  5. Bước 5 - Cộng phụ cấp. Ca đêm, độc hại nếu có.
  6. Bước 6 - Đối chiếu công. So với ngày công thực tế.
Chia lương sản phẩm tập thể

Để làm gì: chia công bằng khi sản phẩm làm theo nhóm, tạo động lực hợp tác.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Tính tổng lương tổ. Sản lượng nhân đơn giá.
  2. Bước 2 - Chọn cách chia. Theo ngày công, hệ số bậc thợ, đóng góp.
  3. Bước 3 - Tính hệ số từng người. Công khai cho cả tổ.
  4. Bước 4 - Chia lương. Theo hệ số.
  5. Bước 5 - Tổ trưởng và tổ viên xác nhận. Giải quyết thắc mắc.
  6. Bước 6 - Lưu bảng chia lương. Đính kèm bảng lương.
Đối soát và duyệt bảng lương sản phẩm

Để làm gì: phát hiện sai sót, gian lận sản lượng trước khi trả lương.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - So sản lượng lương với chuyền và kho. Chênh lệch.
  2. Bước 2 - Kiểm tra bất thường. Người sản lượng quá cao hoặc quá thấp.
  3. Bước 3 - Đối chiếu công. Ngày công và sản lượng hợp lý.
  4. Bước 4 - Rà soát hệ số. Chất lượng, thưởng.
  5. Bước 5 - Trình duyệt. Quản đốc, HR, kế toán.
  6. Bước 6 - Khóa bảng lương. Lưu hồ sơ phê duyệt.
Chi trả, giải đáp và rà soát đơn giá

Để làm gì: trả lương minh bạch và điều chỉnh đơn giá khi điều kiện sản xuất đổi.

Các bước thực hiện

  1. Bước 1 - Gửi phiếu lương. Có chi tiết sản lượng, đơn giá.
  2. Bước 2 - Chuyển khoản. Đúng hạn.
  3. Bước 3 - Giải đáp thắc mắc. Bằng số liệu.
  4. Bước 4 - Thu thập phản hồi. Về định mức, đơn giá.
  5. Bước 5 - Rà soát định kỳ. Khi đổi mẫu hàng, máy, công nghệ.
  6. Bước 6 - Điều chỉnh có phê duyệt. Thông báo trước.
3
Vấn đề thường gặp

Vấn đề theo từng cấp: thực thi, quản lý, lãnh đạo, nhân viên và đặc thù ngành.

Cấp thực thi
  • Ghi sản lượng thiếu, nhầm công đoạn.
  • Sản phẩm lỗi không phân loại rõ.
  • Nhập sai đơn giá khi đổi mẫu hàng.
  • Phiếu giao nhận bị mất hoặc ghi muộn.
Cấp quản lý
  • Phân việc dễ khó không đều giữa các tổ.
  • Nghiệm thu chất lượng cảm tính.
  • Ép sản lượng, bỏ qua an toàn.
  • Chia lương tổ thiếu minh bạch.
Cấp lãnh đạo
  • Định mức, đơn giá lỗi thời hoặc quá cao, quá thấp.
  • Chỉ thưởng sản lượng, quên chất lượng.
  • Chưa đảm bảo thu nhập tối thiểu cho người lao động.
  • Không đo được năng suất theo công đoạn.
Nhân viên (khách hàng nội bộ)
  • Không hiểu cách tính đơn giá, định mức.
  • Thu nhập biến động mạnh, phụ thuộc đơn hàng.
  • Cảm giác bị trừ lỗi oan.
  • Cạnh tranh trong tổ khiến mất đoàn kết.
Đặc thù sản xuất
  • Công đoạn phụ thuộc nhau, chậm một khâu ảnh hưởng cả chuyền.
  • Thiếu nguyên liệu làm giảm sản lượng ngoài ý muốn.
  • Mẫu hàng thay đổi liên tục, định mức khó ổn định.
  • Gian lận sản lượng khi giám sát lỏng.
Đặc thù chuỗi, dịch vụ, doanh nghiệp nhỏ
  • Mỗi xưởng áp đơn giá khác nhau.
  • Xưởng nhỏ trả khoán miệng, thiếu hồ sơ.
  • Khó tổng hợp sản lượng khi gia công nhiều nơi.
  • Thiếu người chuyên trách đối soát.
4
KPI

Bốn nhóm chỉ số: tài chính, khách hàng, quy trình, con người.

Tài chính
  • Chi phí nhân công trên mỗi đơn vị sản phẩm
  • Chi phí nhân công trên doanh thu
  • Tỷ trọng thưởng vượt mức trong quỹ lương
Khách hàng
  • Tỷ lệ hàng đạt chất lượng giao khách
  • Tỷ lệ giao đúng hạn
  • Số khiếu nại chất lượng từ khách
Quy trình
  • Năng suất theo công đoạn so với định mức
  • Tỷ lệ sản phẩm lỗi
  • Độ chính xác dữ liệu sản lượng
  • Tỷ lệ trả lương đúng hạn
Con người
  • Tỷ lệ công nhân đạt định mức
  • Thu nhập bình quân và biến động
  • Tỷ lệ nghỉ việc (turnover)
  • Số khiếu nại về lương
5
Vai trò theo mô hình doanh nghiệp

Ai làm gì trong từng mô hình, lật thẻ để xem.

Sản xuất
  • Quản đốc: phân việc, nghiệm thu.
  • Kỹ thuật, định mức: xây định mức, đơn giá.
  • C&B: tính lương sản phẩm, đối soát.
Chuỗi
  • HR trụ sở: chuẩn cơ chế, đơn giá.
  • Quản lý xưởng: nghiệm thu, xác nhận.
  • Kế toán: chi trả tập trung.
Nhà hàng, khách sạn
  • Bếp trưởng: định mức món, nghiệm thu.
  • HR: tính thưởng theo sản lượng.
  • Kế toán: chi trả.
Vận chuyển, logistics
  • Điều phối: ghi nhận số đơn, chuyến.
  • Quản lý kho: sản lượng bốc xếp.
  • C&B: tính lương theo chuyến, đơn.
Xây dựng
  • Chỉ huy trưởng: nghiệm thu khối lượng.
  • Kỹ thuật: xác nhận khối lượng, đơn giá khoán.
  • HR công trường: tính và chia lương khoán.
Siêu nhỏ và nhỏ (dưới 50)
  • Chủ xưởng: quyết định đơn giá.
  • Tổ trưởng: ghi sản lượng, chia việc.
  • Kế toán: tính lương.
Vừa (50 đến 500)
  • Trưởng nhân sự: quy chế lương sản phẩm.
  • Chuyên viên định mức: định mức và rà soát.
  • C&B: tính, đối soát, báo cáo.
6
Checklist sử dụng ngay

Tick từng mục và tải về file CSV để giao việc.

Định mức và đơn giá
  • Khảo sát và bấm giờ công đoạn
  • Xác định định mức
  • Tính đơn giá
  • Thiết kế thưởng vượt mức và chất lượng
  • Kiểm tra mức bảo đảm tối thiểu
  • Ban hành quy chế
Ghi nhận sản lượng
  • Ghi sản lượng đúng người, đúng công đoạn
  • Phân loại sản phẩm đạt và lỗi
  • Tổ trưởng, QC xác nhận
  • Đối chiếu với chuyền và kho
  • Xử lý sản phẩm lỗi theo quy định
  • Chốt sản lượng cuối kỳ
Tính lương sản phẩm
  • Lấy sản lượng đạt từng người
  • Áp đơn giá và hệ số chất lượng
  • Tính thưởng vượt mức
  • Kiểm tra lương tối thiểu bảo đảm
  • Chia lương tổ theo hệ số
  • Đối chiếu ngày công
Đối soát và chi trả
  • So sản lượng lương với chuyền và kho
  • Kiểm tra sản lượng bất thường
  • Trình duyệt đủ cấp
  • Gửi phiếu lương có chi tiết
  • Chuyển khoản đúng hạn
  • Lưu hồ sơ
Nội dung mang tính tham khảo chung về kỹ năng làm việc, hãy điều chỉnh theo đặc thù công việc của bạn.